Mikrobiom skóry: jak pracować z nim w gabinecie

Mikrobiom skóry to społeczność bakterii, grzybów i wirusów zasiedlających naskórek oraz ujścia mieszków włosowo-łojowych, a każdy zabieg w gabinecie w jakimś stopniu zmienia jej warunki życia. Oczyszczanie, peeling i kosmetyk do domu działają na skórę klientki razem z mikroorganizmami, które na niej żyją. Im lepiej rozumiesz tę zależność, tym trafniej układasz serię zabiegów i zalecenia na czas między wizytami.

Czym jest mikrobiom skóry

Mikrobiom skóry jest zróżnicowany, bo sama skóra to ekosystem o bardzo różnych warunkach. Przegląd Grice i Segre opublikowany w 2011 roku w Nature Reviews Microbiology opisuje, że skład kolonizujących ją drobnoustrojów zależy przede wszystkim od miejsca na ciele, czynników gospodarza i środowiska. Wcześniejsze badanie tego zespołu, obejmujące dwadzieścia okolic ciała, pokazało, że okolice o podobnej fizjologii mają podobne zbiorowiska bakterii.

• Strefy łojowe: czoło, okolica za uszami, plecy. Dominuje tu Cutibacterium acnes, dawniej nazywany Propionibacterium acnes, dobrze przystosowany do życia w lipidach sebum.
• Strefy wilgotne: pachy, zgięcia łokciowe, pachwiny. Przeważają gronkowce, w tym Staphylococcus epidermidis, oraz maczugowce z rodzaju Corynebacterium.
• Strefy suche: przedramiona, dłonie. Mają najbardziej zróżnicowane i najmniej stabilne zbiorowiska bakterii.
• Grzyby: w badaniu czternastu okolic ciała drożdżaki z rodzaju Malassezia dominowały na tułowiu, głowie i ramionach, a największą różnorodność grzybów stwierdzono na stopach.

Dla kosmetolożki wynika z tego praktyczny wniosek: twarz łączy strefy łojowe z suchszymi policzkami, więc mikrobiom skóry w strefie T i na żuchwie wygląda inaczej. Staphylococcus epidermidis pełni przy tym rolę ochronną. Zespół Nakatsuji wykazał, że szczepy gronkowców koagulazoujemnych wytwarzają peptydy przeciwdrobnoustrojowe działające na Staphylococcus aureus, a u osób z atopowym zapaleniem skóry takich szczepów było mniej.

Dysbioza w trądziku i atopowym zapaleniu skóry

Dysbiozą nazywa się stan, w którym mikrobiom skóry odbiega składem lub proporcjami drobnoustrojów od skóry zdrowej. W trądziku obraz okazał się bardziej złożony, niż sugerowało hasło o „bakteriach trądzikowych”. W badaniu porównującym 49 osób z trądzikiem i 52 osoby zdrowe względna liczebność C. acnes była w obu grupach podobna, różniły się natomiast populacje szczepów. Część szczepów wiązała się z trądzikiem, część występowała częściej na skórze zdrowej.

W atopowym zapaleniu skóry badania sekwencjonowania u dzieci pokazały, że udział Staphylococcus aureus rośnie w okresie zaostrzeń i koreluje z nasileniem zmian, a po leczeniu różnorodność bakterii się zwiększa. AZS jest chorobą, którą prowadzi lekarz. Rola gabinetu polega na łagodnej pielęgnacji wspierającej barierę i na tym, żeby jej dodatkowo nie obciążać.

Celem pracy z trądzikiem jest przywrócenie równowagi w zbiorowisku bakterii. Wyjałowiona skóra szybko zasiedla się na nowo, często mniej korzystnym składem.

Kwaśny płaszcz i pH skóry

Kwaśny odczyn powierzchni sprzyja temu, by mikrobiom skóry utrzymał stabilny skład. W wieloośrodkowym badaniu z udziałem 330 osób oszacowano, że naturalne pH powierzchni skóry wynosi średnio 4,7. Skóra o pH poniżej 5 miała lepsze parametry bariery i nawilżenia, a odczyn kwaśny utrzymywał przyleganie bakterii rezydentnych. Odczyn zasadowy, od 8 do 9, sprzyjał ich odrywaniu. Te same dane pokazują, że sama woda z kranu o pH około 8 podnosi pH skóry nawet na sześć godzin.

Przegląd Blaak i Staib potwierdza, że pH rośnie już po jednym myciu, a powrót do wartości fizjologicznych trwa do kilku godzin. Autorzy wskazują produkty myjące i pielęgnacyjne o pH od 4,0 do 5,0 jako rozwiązanie korzystne dla bariery i mikroflory.

• Agresywne oczyszczanie: mydła o odczynie zasadowym, silne detergenty i mycie kilka razy dziennie.
• Nadmierna eksfoliacja: peeling ziarnisty, enzymatyczny i kwasowy stosowane w tym samym tygodniu.
• Zbyt częste kwasy: zabiegi gabinetowe w krótkich odstępach połączone z domowymi tonikami kwasowymi bez przerw.
• Przypadkowe preparaty antybakteryjne: żele i toniki z alkoholem lub środkami biobójczymi stosowane bez wskazań.

Prebiotyki, probiotyki i postbiotyki w kosmetykach

Terminy z etykiet mają swoje definicje naukowe. Według międzynarodowego stowarzyszenia ISAPP prebiotyk to substrat wybiórczo wykorzystywany przez mikroorganizmy gospodarza, przynoszący korzyść zdrowotną. Postbiotyk to preparat z nieżywych mikroorganizmów lub ich składników, również o udokumentowanej korzyści. Probiotyk oznacza żywe drobnoustroje.

W kosmetykach przeważają lizaty i fermenty bakteryjne, czyli formy bliższe postbiotykom. Utrzymanie żywych bakterii w produkcie zawierającym konserwanty jest technologicznie trudne. Stan dowodów jest skromny: przegląd systematyczny z 2020 roku zebrał badania na zwierzętach i ludziach dotyczące probiotyków stosowanych miejscowo i wskazał wiele obszarów wymagających dalszych badań. Mów więc klientce o wsparciu bariery i komforcie skóry. Obietnica „odbudowy mikrobiomu” wykracza poza to, co dziś wiadomo.

Mikrobiom skóry w gabinecie: protokół i zalecenia domowe

Praca z mikrobiomem skóry w gabinecie zaczyna się od wywiadu. Zapytaj, czym klientka myje twarz, ile razy dziennie, jak często używa kwasów i peelingów w domu i czy stosuje leki zewnętrzne. Te informacje warto wpisać do karty, którą opisujemy w tekście o diagnostyce skóry w gabinecie. Uczucie ściągnięcia po myciu, pieczenie przy neutralnych produktach i nawracające drobne wykwity często wskazują na przeciążoną barierę i zaburzony mikrobiom skóry.

• Odstępy między eksfoliacjami: planuj serię tak, żeby skóra wróciła do równowagi przed kolejnym zabiegiem. Zasady doboru stężeń i interwałów omawiamy w tekście o peelingach chemicznych w gabinecie.
• Cera trądzikowa: łącz oczyszczanie z odbudową bariery. Seria oparta wyłącznie na wysuszaniu zwykle szybko się wyczerpuje, o czym piszemy przy pielęgnacji cery trądzikowej w gabinecie.
• Domknięcie zabiegu: po eksfoliacji sięgaj po preparaty łagodzące o kwaśnym lub obojętnym odczynie, z emolientami i ceramidami.
• Dom, mycie: łagodny produkt myjący o pH od 4,0 do 5,0, raz lub dwa razy dziennie, letnia woda i krótki kontakt z produktem.
• Dom, aktywne składniki: jeden produkt złuszczający w planie tygodnia, uzgodniony z kalendarzem zabiegów, plus krem wspierający barierę.

Klientkę z podejrzeniem AZS, nasilonym trądzikiem zapalnym lub zmianami grzybiczymi kieruj do dermatologa. Mikrobiom skóry w gabinecie wspierasz pielęgnacją, a diagnoza i leczenie należą do lekarza.

Zabiegi gabinetowe a mikrobiom skóry

Mikrobiom skóry reaguje na każdy zabieg, który zmienia pH, wilgotność, ilość sebum albo ciągłość naskórka. Skala tej reakcji zależy od techniki i od tego, jak skóra była przygotowana. Poniżej znajdziesz najczęstsze procedury z punktu widzenia mikroorganizmów, które żyją na skórze klientki.

• Oczyszczanie manualne: otwiera ujścia mieszków i przenosi zawartość zmian na skórę wokół. Pracujesz w rękawiczkach, z jednorazowymi gazikami, a po zakończeniu zamykasz zabieg preparatem łagodzącym o kwaśnym odczynie.
• Peelingi chemiczne: obniżają pH na czas działania, a złuszczenie warstwy rogowej czasowo usuwa część drobnoustrojów razem z korneocytami. Skóra wraca do równowagi w ciągu kolejnych dni, jeśli w domu nie dostaje kolejnych kwasów.
• Mikronakłuwanie: otwiera kanały aż do skóry właściwej, więc obowiązuje aseptyka: antyseptyk na skórę, sterylny kartridż, sterylny preparat. Bakterie z powierzchni naskórka nie powinny trafić w głąb kanałów.
• Światło LED: światło niebieskie o długości fali około 415 nm pobudza porfiryny wytwarzane przez Cutibacterium acnes, co prowadzi do uszkodzenia komórek bakterii. Dlatego stosuje się je w programach dla cery trądzikowej, zawsze w połączeniu z pielęgnacją wspierającą barierę.
• Maski okluzyjne i ciepło: podnoszą temperaturę i wilgotność powierzchni skóry. Przy skórze łojowej i skłonnej do wykwitów skracasz czas okluzji i wybierasz lżejsze formuły.

Z tej listy wynika zasada planowania serii: jeden zabieg naruszający barierę na wizytę i odstęp, który pozwala skórze odbudować warunki dla rezydentnej mikroflory. Przy łączeniu peelingu z mikronakłuwaniem lub oczyszczaniem manualnym w jednym terminie najpierw oceniasz reaktywność skóry na każdy zabieg osobno.

Przykładowy plan serii dla skóry z przeciążoną barierą

Klientka z uczuciem ściągnięcia, pieczeniem po neutralnych produktach i drobnymi wykwitami potrzebuje najpierw odbudowy, a eksfoliację dostaje dopiero na dalszym etapie. Poniższy plan na od 6 do 8 tygodni zakłada wizyty co 2 tygodnie i zmianę pielęgnacji domowej od pierwszego dnia.

• Tydzień 0: diagnostyka, pomiary wyjściowe, zdjęcia i zabieg łagodzący bez eksfoliacji. W domu klientka zmienia produkt myjący na łagodny o pH od 4,0 do 5,0 i odstawia toniki kwasowe.
• Tydzień 2: peeling enzymatyczny o krótkim czasie działania, maska z ceramidami, krem barierowy.
• Tydzień 4: pomiary kontrolne. Jeśli TEWL spada, a pieczenie ustąpiło, wprowadzasz pierwszy łagodny peeling kwasowy o niskim stężeniu.
• Tydzień 6 lub 8: pomiary końcowe, zdjęcia porównawcze i plan podtrzymujący z wizytą raz w miesiącu.

Mikrobiom skóry w tym czasie odzyskuje stabilne warunki, bo skóra przestaje dostawać kolejne bodźce złuszczające z dwóch źródeł naraz. Plan modyfikujesz po każdym pomiarze kontrolnym. Gdy wyniki się pogarszają, wracasz do etapu z tygodnia 2 i wydłużasz odstęp między wizytami do 3 tygodni.

Mikrobiom skóry w gabinecie: higiena pracy i narzędzi

Mikrobiom skóry w gabinecie zależy także od tego, co dotyka twarzy klientki: rąk, narzędzi, ręczników i kosmetyków. Każdy z tych elementów może przenieść drobnoustroje z jednej klientki na drugą albo z jednej strefy twarzy na drugą. Procedury higieniczne chronią więc zarazem przed zakażeniem i przed zaburzeniem równowagi bakterii na skórze.

• Kosmetyki w słoikach: produkt pobierasz czystą szpatułką na paletkę, a resztkę z paletki wyrzucasz. Palce w słoiku zanieczyszczają cały zapas.
• Gąbki i pędzle: wilgotna gąbka używana przy kilku klientkach jest środowiskiem namnażania bakterii. Wybieraj jednorazowe płatki i gaziki albo pędzle myte i suszone po każdej wizycie.
• Ręczniki i opaski: jedna klientka, jeden komplet, pranie w temperaturze podanej przez producenta tekstyliów i środka piorącego.
• Testery na półce sprzedażowej: klientki aplikują je palcami, więc tester z pompką jest bezpieczniejszy niż słoik, a próbki do domu wydajesz w zamkniętych saszetkach.
• Antyseptyki: stosujesz je przed zabiegami naruszającymi ciągłość skóry i zgodnie z procedurą. Na zdrową, nienaruszoną skórę przy zabiegach pielęgnacyjnych zwykle wystarcza łagodne oczyszczanie.

Po każdej klientce dezynfekujesz zagłówek, blat roboczy i uchwyty urządzeń preparatem o działaniu bakteriobójczym i grzybobójczym. Te zasady wpisz do procedury higienicznej gabinetu i przeszkól z nich cały zespół. Mikrobiom skóry w gabinecie zależy od powtarzalności, więc każda osoba prowadząca zabiegi wykonuje te same kroki w tej samej kolejności, niezależnie od długości wizyty.

Jak czytać skład kosmetyków z hasłem o mikrobiomie

Hasła „przyjazny mikrobiomowi” lub „microbiome friendly” pojawiają się na coraz większej liczbie opakowań. W przepisach unijnych brakuje definicji takiego określenia. Deklaracje marketingowe kosmetyków muszą natomiast spełniać wspólne kryteria z rozporządzenia Komisji (UE) nr 655/2013, w tym kryterium poparcia dowodami. Producent powinien więc umieć pokazać badanie, na którym opiera hasło na etykiecie.

• Postbiotyki w INCI: nazwy z członem „Ferment” lub „Ferment Lysate”, na przykład Lactobacillus Ferment, Lactococcus Ferment Lysate, Bifida Ferment Lysate. Oznaczają produkty fermentacji lub lizaty bakterii, bez żywych drobnoustrojów.
• Prebiotyki w INCI: najczęściej inulina (Inulin) i oligosacharydy, na przykład Alpha-Glucan Oligosaccharide. Pozycja na liście składników pokazuje, czy występują w ilości większej niż śladowa.
• pH produktu: dla preparatów myjących i tonizujących zapytaj o wartość pH. Produkt o pH od 4,0 do 5,0 wspiera kwaśny odczyn powierzchni skóry, opisany wcześniej w tym tekście.
• Środki powierzchniowo czynne: łagodne detergenty, na przykład glukozydy, obciążają barierę mniej niż siarczany w wysokim stężeniu. Liczy się przy tym cała receptura, a sama nazwa detergentu mówi o niej tylko częściowo.
• Zapach i alkohol: kompozycja zapachowa i alkohol na początku listy INCI zwiększają ryzyko podrażnienia przy skórze z przeciążoną barierą.

Konserwanty bywają przedstawiane w reklamach jako zagrożenie dla mikroflory. W kosmetyku zawierającym wodę chronią produkt przed rozwojem bakterii i grzybów po otwarciu, a listę dopuszczonych substancji i ich maksymalne stężenia określa załącznik V do rozporządzenia (WE) nr 1223/2009. Produkt wodny bez klasycznego układu konserwującego potrzebuje innej ochrony: opakowania jednorazowego, airless albo krótkiego terminu przydatności po otwarciu. Krem zanieczyszczony mikrobiologicznie stanowi dla skóry klientki większe ryzyko niż konserwant dopuszczony w prawidłowym stężeniu.

Przy ocenie produktu dla klientki z problemem skórnym liczy się też to, czego w recepturze brakuje. Mikrobiom skóry wrażliwej łatwiej utrzymać w równowadze przy krótszym składzie, z jedną substancją myjącą i bez dodatku zapachu. Taką ocenę INCI włącz do konsultacji, gdy klientka przynosi swoje kosmetyki do gabinetu.

Seria zabiegów, sezon i ocena efektu

Zespół Oh i współautorów analizował próbki skóry pobierane od tych samych osób przez miesiące i lata. Okazało się, że zbiorowiska bakterii, grzybów i wirusów na skórze pozostawały w dużej mierze stabilne w czasie, a ludzie utrzymywali własne szczepy zamiast pozyskiwać je ponownie ze środowiska. Najwięcej zmienności stwierdzono na stopach. Dla gabinetu wynika z tego, że mikrobiom skóry każdej klientki jest indywidualny i zmienia się powoli.

Tę wiedzę przekładasz na planowanie. Seria wspierająca barierę trwa zwykle kilka tygodni, a ocenę efektu przeprowadzasz po jej zakończeniu, z wynikami zapisanymi w karcie. Klientka, która po dwóch wizytach odstawia zalecone produkty i wraca do zasadowego mydła, traci większość efektu w ciągu kilku dni.

Jak rozmawiać z klientką o mikrobiomie

Klientki znają hasło z reklam i często pytają o „probiotyczne” kosmetyki albo o to, czy ich skóra jest „zbyt czysta”. Odpowiadaj językiem obserwacji: mikrobiom skóry zależy od pH, sposobu mycia i częstotliwości eksfoliacji, a te trzy rzeczy klientka kontroluje sama w domu. Pokaż jej wynik pomiaru pH przed zmianą produktu myjącego i po kilku tygodniach, bo liczba w karcie przekonuje skuteczniej niż opis składnika. Na koniec konsultacji przekaż jej pisemny plan mycia i pielęgnacji na najbliższe dwa tygodnie, z nazwami produktów i porą dnia.

Co zmierzysz w gabinecie

Mikrobiom skóry w gabinecie ocenisz pośrednio, bo badanie składu bakterii wymaga sekwencjonowania w laboratorium. Mierzysz parametry, które opisują warunki życia mikroorganizmów i stan bariery:

• pH powierzchni skóry: pomiar pH-metrem z elektrodą płaską, zawsze w tych samych punktach i co najmniej kilka godzin po myciu twarzy.
• Przeznaskórkowa utrata wody (TEWL): spadek wartości w kolejnych pomiarach oznacza odbudowę bariery.
• Nawilżenie warstwy rogowej: pomiar korneometrem w strefie T i na policzku.
• Sebum: pomiar sebumetrem na czole i brodzie, przydatny przy cerze trądzikowej i mieszanej.
• Zdjęcia i dzienniczek: zdjęcia przy stałym świetle oraz notatki klientki o pieczeniu, ściągnięciu i nowych wykwitach.

Pomiary wykonuj po co najmniej 15 minutach adaptacji skóry w pomieszczeniu, o podobnej porze dnia. Zimą niska wilgotność powietrza w ogrzewanych wnętrzach sprzyja przesuszeniu, a latem pot i filtry zmieniają warunki na powierzchni skóry, więc porównuj wyniki z tym samym sezonem z poprzedniego roku, jeśli prowadzisz klientkę dłużej. Ustal z nią na początku serii, że efektem pracy jest spokojniejsza, mniej reaktywna skóra i stabilne wyniki pomiarów.

Przy klientkach prowadzonych przez cały rok zapisuj w karcie także zmiany w pielęgnacji domowej i w zdrowiu: nowy produkt myjący, kurację dermatologiczną, antybiotykoterapię, dłuższy wyjazd w inny klimat. Każda z tych zmian wpływa na warunki na powierzchni skóry i tłumaczy nagłe odchylenia w pomiarach pH czy TEWL. Mikrobiom skóry reaguje na nie z opóźnieniem, dlatego wynik gorszy niż przy poprzedniej wizycie oceniaj razem z notatką o tym, co działo się w ostatnich tygodniach. Taki zapis chroni Cię przed pochopną zmianą protokołu, gdy przyczyna pogorszenia leży poza gabinetem, i ułatwia rozmowę z klientką o tym, co sama może zrobić w domu. Po zakończeniu kuracji lekowej wykonaj nowe pomiary wyjściowe i porównuj kolejne wyniki z tym punktem odniesienia.

Najczęstsze pytania o mikrobiom skóry

Czy peeling chemiczny niszczy mikrobiom skóry?

Pojedynczy zabieg wykonany zgodnie z protokołem zmienia warunki, w których żyje mikrobiom skóry, tylko przejściowo. Problem pojawia się przy kumulacji: częstych kwasach w gabinecie, domowych tonikach i silnym myciu jednocześnie.

Czy kosmetyki z probiotykami zawierają żywe bakterie?

Zwykle zawierają lizaty lub fermenty, czyli składniki pochodzenia bakteryjnego. Sprawdzaj w składzie INCI nazwy typu „Lactobacillus Ferment” lub „Bifida Ferment Lysate”.

Jak często klientka powinna myć twarz?

Przy większości typów skóry wystarczy rano i wieczorem, łagodnym produktem o lekko kwaśnym odczynie. Częstsze mycie podnosi pH i wydłuża czas jego powrotu do normy.

Czy w gabinecie można zbadać mikrobiom skóry?

Badanie składu bakterii wymaga pobrania wymazu i sekwencjonowania w laboratorium. W gabinecie oceniasz pośrednio pH, TEWL, nawilżenie i sebum, a wyniki zapisujesz w karcie klientki przy każdej wizycie.

Czy światło niebieskie LED szkodzi mikrobiomowi skóry?

Światło niebieskie działa przede wszystkim na Cutibacterium acnes, który wytwarza porfiryny. Mikrobiom skóry przy cerze trądzikowej wspierasz, łącząc naświetlanie z łagodnym myciem i pielęgnacją odbudowującą barierę, zgodnie z parametrami podanymi przez producenta urządzenia.

Chcesz ułożyć serię zabiegową i zalecenia domowe z myślą o barierze skóry? Umów bezpłatną konsultację i przeczytaj, jak zaplanować pielęgnację po zabiegach estetycznych.